Tole Sap – Hồ nước ngọt lớn thứ ba thế giới được người Việt sống nơi đây đặt cho cái tên gần gũi: Biển Hồ. Nơi đây được coi là vựa cá tôm khổng lồ của đất nước Chùa Tháp với cộng đồng hàng trăm ngàn người Việt đang sinh sống.

Chốn "đi dễ khó về"

Dù đã nhiều lần qua lại đất nước Campuchia, nhưng lần này tôi quyết đến cho được Biển Hồ. Cái quyết tâm ấy không phải vì vẻ đẹp của hồ nước ngọt nổi tiếng thế giới này mà vì tôi muốn tìm hiểu cuộc sống của cộng đồng người Việt ở đây.

Biển Hồ có chiều dài 80km và chiều rộng 40km lấy nước từ một “cánh tay” của sông Mê Kông. Nơi đây một thời được nhắc đến như là chốn “đi dễ khó về”. Nhưng do duyên nợ lịch sử, người Việt đi ngược dòng Mê Kông lên đây sinh cơ, lập nghiệp đã ngót nghét cả trăm năm.

Biển Hồ trải dài qua 5 tỉnh của Campuchia, mùa lũ diện tích mặt nước lên tới 10.000km2 nhưng mùa khô chỉ còn khoảng 3.000km2. Có  khoảng hơn 3 triệu dân sống xung quanh Biển Hồ, trong đó có khoảng 200.000 người Việt.

Ra đến Biển Hồ, đúng là  “Biển” vì đi trên “Hồ” mà không thấy bờ. Nơi chúng tôi đến là một cộng đồng người Việt khá lớn ở cách thủ phủ Siem Reap 13km dân số khoảng gần 4 ngàn người. Những ngôi nhà của người Việt thấp thoáng trên bờ. Nói đúng hơn đó là những cái chòi tạm bợ, trống hoác, 4 – 5 người có thể khiêng được. Họ phải làm như vậy bởi mùa lũ, nước có thể dâng cao hơn hàng chục mét. Lúc ấy người dân phải khiêng nhà chạy lên theo con nước.

Đang mùa nước cạn, tàu chúng tôi như đang đi trên bùn, chân vịt vật vã đánh bùn tung lên đỏ quạch. Hai bên bờ người dân vẫn sử dụng nước sông để ăn uống, sinh hoạt. Những đứa trẻ người Việt đang dầm mình trên dòng chảy phù sa, thân hình gầy gò, bóng nhẫy vì bùn đất.

Đói thì đầu gối phải bò

Dân ở đây chủ yếu đi làm thuê, bởi không phải ai cũng có đủ tiền mua ngư cụ. Khoản thu nhập mỗi ngày may lắm là đủ 2 bữa ăn cho cả nhà. Đó là chưa kể mùa lũ hằng năm, khi phù sa, tôm cá từ sông Mê Kông đổ vào hồ thì chính quyền cấm đánh bắt cá để bảo vệ nguồn thủy sản. Thời gian đó mất ba bốn tháng thì người dân bữa đói, bữa no.

Bảy Miên, người phụ nữ 24 tuổi, có 4 đứa con, sống trên chiếc nhà bè khoảng 9m2 kể gia đình chị đã sống 4 thế hệ ở đây, làm nghề chài lưới.Đang nói chuyện với Miên, nhìn qua lều nổi bên cạnh thấy một đứa trẻ khoảng 7 – 8 tháng tuổi đang khóc ngặt nghẽo. Mỗi lần bé khóc, mẹ nó lại nhúng xuống nước. Tôi lo lắng, Miên nói: “Đó là cách dỗ cho nó nín ấy mà, nhúng vài ba lần là nó im à, với lại như vậy lớn lên nó mau quen với sông nước!”.

Anh Sang, người thợ sửa chữa máy tàu nói với tôi: “Người Việt mình ở đây sống dưới mức nghèo khổ, đói là chuyện quanh năm. Cứ 100 người thì may chỉ có vài ba người tạm đủ no!”. Đã đói khổ, nhưng bình quân mỗi gia đình có tới 5 – 6 đứa con. Họ cứ sinh đẻ, còn sống chết hay nuôi nấng ra sao thì có “trời lo”.

Đói thì đầu gối phải bò, nghề phụ nhưng là thu nhập chính của một bộ phận người Việt là ăn xin. Khi những chiếc tàu du lịch đi vào vùng Biển Hồ và được các “trinh sát” xác định đó là tàu của du khách Việt Nam thì một cuộc “tập kích” bắt đầu. Khi chiếc tàu lớn của chúng tôi đang xé nước với tốc độ lớn thì bỗng hai bên mạn tàu xuất hiện 5 – 7 chiếc xuồng máy đuôi tôm bám theo. Trên đó là những đứa trẻ khoảng 7 – 13 tuổi đang đứng ở tư thế chuẩn bị nhảy.

Khi những chiếc xuồng nhỏ bám theo đạt cùng tốc độ cùng với tàu lớn thì những đứa trẻ tội nghiệp kia nhảy qua tàu như những tay “cướp biển” lão luyện. Chúng bám trên thành tàu chìa tay xin tiền du khách. Có đứa mang theo được một ít nước ngọt, nước lọc vào tàu bán cho có lệ, có đứa quấn trên cổ một con trăn đang ngo ngoe, bám vào thành tàu để khách chụp ảnh và kiếm cớ xin tiền. Xin được 500 Riel (bằng 2.500đ), chúng cũng vui rồi. Có lẽ chúng cũng cảm nhận được hai chữ đồng bào mà chỉ dám xin tiền ở những tàu du khách người Việt để mong sự xót thương.

“Biết đọc, viết tiếng Việt đã là quá lớn…”

Một điểm sáng trên mênh mông Biển Hồ chính là ngôi trường mang tên: Trường học Việt Nam. Trường học là ngôi nhà trên chiếc bè nổi, được xây dựng từ năm 1997 do Tổng lãnh sự quán Việt Nam tại Siem Reap và các mạnh thường quân tặng. Đón chúng tôi là thầy Trần Văn Tư năm nay 74 tuổi, người từng sống nhiều năm ở đây, sau đó về nước và quay lại dạy học được hơn 4 năm.

Trường học này không thuộc hệ thống giáo dục Campuchia mà do những người hảo tâm cùng với Hội người Việt ở Biển Hồ tài trợ hoạt động. Lớp học dạy theo sách giáo khoa của Bộ GD&ĐT Việt Nam. Nói là trường nhưng chỉ có 1 lớp học dạy từ lớp 1 – 4, mỗi ca khoảng 40 học sinh. Hiện cả trường có 246 học sinh.

Hằng năm, bình quân học sinh bỏ học khoảng 20%. Ngoài thầy Tư còn 2 thầy giáo trẻ khác từ Việt Nam qua dạy tình nguyện. Họ hoàn toàn không có một khoản trợ cấp, thu nhập gì từ việc dạy học. Các thầy chỉ làm việc tự nguyện, đóng góp cho cộng đồng, mong cho bọn trẻ ở đây bớt tăm tối vì mù chữ.

Đứng lớp sáng nay là thầy giáo Nguyễn Minh Luân, một chàng trai trẻ từ Việt Nam tình nguyện qua đây được 2 năm. Cả thầy lẫn trò vui mừng khi có khách ghé thăm. Thầy Luân cho biết: “Các anh khó hình dung nổi cuộc sống khó nhọc của trẻ em người Việt ở đây.

Chúng lớn lên, nhưng tương lai thì vô định vì không có điều kiện đến trường học của Campuchia nên khó có thể hội nhập được cuộc sống nước bạn. Chúng chỉ sống loanh quanh trong cộng đồng người Việt. Biết đọc, biết viết tiếng Việt đã là một điều quá lớn đối với chúng”.

Thầy Tư cho hay: “Luân là cháu một người bạn của ông, nghe kể  về trường Việt Nam ở Biển Hồ và lũ  trẻ thất học tội nghiệp, anh đã qua đây dạy tình nguyện”. Các thầy đã không có thu nhập gì, còn phải nhường cơm sẻ áo cho lũ trẻ. Từ sách giáo khoa, tập, bút… các thầy cũng phải lo ngoài những đóng góp của người dân.

Những đứa trẻ khi thì  phụ cha mẹ chài lưới, khi thì đi ăn xin trên tàu du lịch và khi rảnh việc chúng lại hồn nhiên đến lớp. Lúc sáng trên tàu, hỏi những đứa trẻ “nhảy tàu” có đứa nói với tôi là vẫn đang đi học, nhưng hôm nay nhà hết gạo nên phải nghỉ học đi xin. Thì ra chúng cũng là học trò thầy Tư, tôi kể chuyện trên tàu, thầy giáo già chia sẻ: “Việc chúng đi xin, trường cũng biết nhưng không thể can ngăn gì được bởi chúng đói. Thậm chí có đưa còn phải lo đi xin để nuôi gia đình. Chỉ mong chúng có chút gì lót dạ… để đừng bỏ lớp”.

Thầy Tư cũng nặng trĩu ưu tư: “Lớp học này hoạt động được nhờ  vào từ thiện nên bấp bênh. Tôi nay cũng đã già rồi, cũng đang lo. Nếu lớp học mà ngưng thì tội cho tụi trẻ quá!”.

Người Việt ở Tole Sap có câu hát: “Lòng mẹ thương con như Biển Hồ lai láng…”, đứng trong Trường học Việt Nam với những người thầy tình nguyện như thầy Tư, thầy Luân, có lẽ phải hát thêm: “Thầy thương con như Biển Hồ lai láng…”. Tổ quốc xa xôi, chính quyền sở tại của nước bạn thì không đủ sức chăm lo cho cuộc sống của ngoại kiều. Vậy nên, trên mênh mang sóng nước của Biển Hồ, người Việt cứ thế lênh đênh mãi những phận đời trôi dạt.

Chúng tôi quay lại thành phố  khi hoàng hôn xuống nhuộm phù sa Tole Sap bầm đỏ, không ai nói điều gì, lòng trống trải khôn cùng…

PhnomPenh, 6/2010

Vũ Mai Nam